Konsekwentnie zachowywaną cechą gwar Orawy jest wymawianie -ch na końcu wyrazu (w wygłosie) jako -k. Słyszymy więc: tyk młodyk lot – w języku ogólnym: tych młodych lat. W wielu słowach i formach usłyszymy więc na końcu wyrazów -k.

A czym jest byk? To byk jo sie tobie tak bardzo ciesyła – w polszczyźnie ogólnej współcześnie mamy tam formę bym, składnik trybu przypuszczającego. Ale dawniej, u Jana Kochanowskiego na przykład, bych było elementem literackim, np. Nigdy bych był nie wierzył, bych tak miał żałować.

Ruchomość końcówek czasu przeszłego w gwarach Orawy jest większa niż w polszczyźnie ogólnej, gdzie coraz rzadziej się powie tum była, com go zapomniał. Po orawsku zaś swobodnie: tuk była, cóg go zabocył.

W każdym razie to byk także ilustruje, że różne procesy językowe i warstwy czasowe na Orawie się przenikają.

Także w czasie przeszłym czasowników pojawia się na końcu wyrazu -k, zgodnie z dawnymi formami na -ch: miołek, miałak (współcześnie miałem, miałam), np. miałak takiego drewnianego pieska.

Zmiana -ch w -k nie jest jednak mechaniczna. W mianowniku rzeczowników takich jak dach czy strach nie brzmią dak, ale da: (lekko przedłużone -a), ale -ch pozostaje w pamięci i ujawnia się w innych przypadkach, np. na dachu. Niekiedy to -ch- jest nieco słabsze: na dachu.

Mazurzenie, czyli wymowa odpowiedników ogólnopolskich sz, ż, cz i dż jako s, z, c i dz. Na przykład: jesce ‘jeszcze’, chłopcyska, zycie, jezdzo. To dawna cecha dialektu małopolskiego, mimo że nazwę wzięła od Mazurów, czyli mieszkańców Mazowsza. W każdym tekście z naszej mapy można znaleźć przykłady tego zjawiska.

Są wyrazy, najczęściej o proweniencji literackiej, w których proces ten nie zawsze zachodzi, np. szkoła, mąż, msza. Można by rzec, że są to zapożyczenia nie w pełni zaadaptowane, jakby dosłowne cytaty.

Ważna uwaga. Gdy w piśmie występuje rz, wymawiane jako [ż] lub [sz], np. rzeka, przejechali, dźwięki te pozostają w swojej postaci, nie podlegają mazurzeniu. Nie wymawia się zeka ani psejechali. Jeśli ktoś tak by mówił, to albo nieumiejętnie naśladuje gwarę, albo wręcz ją przedrzeźnia, więc może sprawić przykrość jej użytkownikom.

Zjawisko to sięga najdawniejszych czasów kształtowania się języka polskiego. Obejmuje historyczną Małopolskę, Górny Śląsk i Wielkopolskę. Silnie odróżnia polszczyznę warszawską (mazowiecką) i kresową, z regionów, gdzie stykała się ona z językami wschodniosłowiańskimi.

Polega na tym, że gdy wyraz lub cząstka słowotwórcza kończy się spółgłoską właściwą, a następny element zaczyna się od samogłoski lub tzw. spółgłoski sonornej (m, n, ń, r, l, ł), to ta końcowa głoska jest dźwięczna. Np. tag_u nos ‘tak u nas’.

Starsze pokolenie mieszkańców Orawy stosunkowo dobrze zachowuje tradycyjną wymowę miękkiego l (słychać ją w słowach ale [alie], do lasa [do liasa], chlyb [chliyp], letni [lietni]).

Za to głoska ł brzmi tak jak przed XVII wiekiem w całej Polsce, jako dźwięk wymawiany z oparciem języka o zęby. Takie ł można usłyszeć w wymowie aktorów do lat 70. XX wieku (jedni znali je z domu, inni musieli się go pracowicie nauczyć w ramach ćwiczeń wymowy scenicznej), u Polaków pochodzących z Kresów, a także u osób mówiących po rusińsku, ukraińsku, białorusku i rosyjsku. Nie jest to ten sam dźwięk co l w języku słowackim lub angielskim, ale może go przypominać.

W polszczyźnie ogólnej w miejscu pisanego ł wymawia się teraz tzw. u niezgłoskotwórcze, jak angielskie w.

Na Orawie różnica jest wyraźna. Co innego słychać na początku słowa Orawa [uorawa], a co innego na początku słowa łopata.